MINI KIWI czyli Aktinidia (Actinidia spp.)
Mini Kiwi, Kiwiberry, Hardy kiwifruit, Kiwibes, Kiwai

1. Informacje ogólne o aktinidii

Poza niepodważalnymi walorami ozdobnymi aktinidii niezwykle cenne są ich owoce. Ich wielkość zależna jest od gatunku,  ale budowa zbliżona dla wszystkich. Aktinidie znane są głównie za sprawą owoców aktinidii smakowitej (Actinidia deliciosa) zwanym powszechnie  Kiwi (Zespri Green), które można obecnie kupić niemal w każdym sklepie z owocami. Owoce te są duże (ok. 100g) i posiadają brązową, szczeciniasto owłosioną skórkę. Dzięki temu mogą być długo przechowywane i są odporne na daleki transport. Podobnie wyglądają owoce siostrzanego gatunku aktinidii chińskiej (A. chinensis), nazywane  “Złotym Kiwi” (Zespri Gold) i wprowadzane w ostatnich latach do szerszej uprawy. Owoce te od czasu do czasu można spotkać także w naszych sklepach. Oba te gatunki różnią się nieco kształtem owoców i przede wszystkim kolorem miąższu.  Oba są także wrażliwe na silniejsze mrozy (poniżej -15st. C) i uprawiane u nas w otwartej przestrzeni na ogół przemarzają. Jednak w bardzo sprzyjających warunkach (najcieplejsze rejony kraju)  aktinidie te można amatorsko uprawiać okrywając krzewy na zimę (szczególnie młode rośliny).

1. Actinidia deliciosa; 2. Actinidia arguta; 3. Actinidia purpurea; 4. Actinidia kolomikta; 5. Actinidia melanandra

1. Actinidia deliciosa; 2. Actinidia arguta; 3. Actinidia purpurea; 4. Actinidia kolomikta; 5. Actinidia melanandra

W naszej strefie klimatycznej z powodzeniem można jednak uprawiać kilka gatunków o dużej mrozoodporności. Najpopularniejsze z nich to aktinidia ostrolistna (A. arguta) i aktinidia pstrolistna (A. kolomikta).  Nieco mniej znane, ale równie ciekawe są aktinidia purpurowa (A. purpurea) i aktinidia czarnopylnikowa (A. melenandra). Aktinidie są pnączami wspinającymi się owijając pędami stąd do ich uprawy niezbędne są podpory. Uprawiając aktinidie w ogrodach działkowych czy przydomowych podporami mogą być pergole, trejaże czy ogrodzenia działek. Jeśli chcemy uprawiać rośliny na plantacji jako owocowe powinniśmy wybrać specjalne podpory ułatwiające konieczną pielęgnację roślin i zbiór owoców. Owoce tych gatunków w porównaniu do “Kiwi” są mniejsze (o masie zależnie od gatunku od 3 do kilkunastu gramów) jednak posiadają nieowłosioną delikatną skórkę i mogą być spożywane w całości. Niestety taka delikatna skórka powoduje, że są one wrażliwe na uszkodzenia mechaniczne i dość krótko się przechowują.  Najmniejsze owoce ma aktinidia pstrolistna (ok. 3-5g) jednak posiada najwyższa mrozoodporność i w okresie spoczynku nie cierpi od mrozów nawet do -40st. C. Jej zielone owoce dojrzewają dość wcześnie – w sierpniu-wrześniu i dość szybko opadają. Pozostałe gatunki mają większe owoce (mniej więcej wielkości orzecha włoskiego) a mrozoodporność roślin jest nieco mniejsza, ale wystarczająca dla naszego klimatu (do -30st. C). Owoce aktinidii ostrolistnej są zielone lub zielone z rumieńcem natomiast owoce aktinidii purpurowej i aktinidii czarnopylnikowej są całkowicie czerwone lub wiśniowoczerwone (także miąższ). Pora ich dojrzewania jest zbliżona i zależnie od odmiany przypada na wrzesień-październik.

baner blog

Dlaczego warto uprawiać aktinidie.

Oczywiście dla ich cennych owoców.  Owoce mrozoodpornych gatunków, w przeciwieństwie do “Kiwi” mogą być spożywane w całości, bez konieczności obierania. Do tego ich wielkość powoduje, że łatwo jest je jeść. Drobne choć liczne nasiona także nie stwarzają żadnego problemu.  O bogatym składzie chemicznym i walorach zdrowotnych “Kiwi” napisano już wiele.  Równie dużo, a niekiedy nawet znacznie więcej składników prozdrowotnych mają owoce bardziej mrozoodpornych gatunków (Latocha i in. 2010, Latocha i in. 2012). Powszechnie uważa się iż spożywanie ich ma silne działanie prozdrowotne, które może być tłumaczone nie tylko ich właściwościami przeciwutleniającymi (usuwanie wolnych rodników), ale także bakteriostatycznymi jak i aktywnością enzymatyczną (Basile i in. 1997, Rush i in. 2006). Podkreśla się przy tym, że występowanie wielu cennych składników razem powoduje, że ich dobroczynne działanie jest jeszcze większe. Część z nich działa bezpośrednio prewencyjnie lub leczniczo w stosunku do konkretnych schorzeń a inne będące przeciwutleniaczami oczyszczają organizm z wolnych rodników i w ten sposób chronią go przez stresem oksydacyjnym wywołującym często wiele chorób. Dzięki temu owoce te zyskały dość powszechną opinię „owoców zdrowia” (Ferguson i Ferguson 2003, California Kiwifruit Commission 2000). Niestety niewiele jest dotychczas badań poświęconych owocom mrozoodpornych gatunków aktinidii choć ostatnio takie badania nad owocami aktinidii ostrolistnej w dość szerokim zakresie były prowadzona np. na SGGW w Warszawie.  Pokazały one, że owoce tego gatunku mają pod wieloma względami bogatszy skład chemiczny od popularnego “Kiwi” zatem ich wpływ na nasze zdrowie powinien być jeszcze większy.

Oczywiście najpowszechniejszą zaletą tych owoców jest wysoka zawartość witaminy C (u A. kolomikta nawet do 1500 mg% i więcej), ale nie jest to ich jedyna zaleta. Równie cennym jest zawarty w owocach enzym actinidin o właściwościach zbliżonych do bardzo popularnej w świecie żywności papainy.  Pomaga on w trawieniu mięsa a wspólnie z licznymi i drobnymi nasionami oraz błonnikiem spożywczym, którego zawartość sięga 2,5% doskonale reguluje pracę całego układu pokarmowego (Rush i in. 2002) (przy zaparciach kilka owoców doskonale załatwia problem). Spośród wielu minerałów jakie zawierają owoce aktinidii szczególnie wysoka jest zawartość potasu (zbliżona do tej w bananach). Owoce zawierają także więcej wapnia niż jabłka oraz dużą ilość żelaza i magnezu (Latocha i Krupa 2008). W owocach aktinidii można znaleźć znaczne ilości związków fenolowych wykazujących silne działanie przeciwutleniające oraz karotenoidy, wśród których najwięcej jest beta-karotenu i luteiny. Według badań prowadzonych w Japonii owoce aktinidii ostrolistnej są najbogatszym źródłem luteiny spośród wszystkich popularnie spożywanych owoców (Nishiyama i in. 2005). Cechą rozpoznawczą owoców „Kiwi” jest ich zielony kolor miąższu także w fazie pełnej dojrzałości i jest on związany ze znaczną ilością chlorofilu, który według niektórych naukowców, obok karotenoidów i flawonoidów wykazuje działanie przeciwmutagenne (Ferruzzi i in. 2002).  Wysoka zawartość witamin K i E w tych owocach, o której często się mówi, związana jest z ich obecnością w nasionach (są to witaminy rozpuszczalne w tłuszczach) zatem ich dostępność jest ograniczona. Przede wszystkim dlatego, że w większości przypadków nasiona aktinidii jeśli nie zostaną rozgryzione nie ulegną strawieniu (Ferguson i Ferguson 2003).  Przy tych licznych zaletach owoce aktinidii są niskokaloryczne.

blog1 copy

Bibliografia.

Basile E A., Vuotto M.L., Violante U., Sorbo S., Martone G., Castaldo-Cobianchi R. 1997. Antibacterial activity in Actinidia chinensis, Feijoa sellowiana and Aberia caffra. International Journal of Antimicrobial Agents 8: 199 – 203.

Ferguson A.R., Ferguson L.R. 2003. Are Kiwifruit Really Good for You. Acta Horticulturae 610: 132 – 138.

Ferruzzi M.G., Bohm V., Courthey P.D., Schwartz S.J. 2002. Antioxidant and Antimutagenic Activity of Dietary Chlorophyll Derivatives Determined by Radical Scavenging and Bacterial Reverse Mutagenesis Assays. Journal of Food Science 67(7): 2589–2595.

Latocha P., Krupa T., 2008. The mineral composition of new genotypes of hardy kiwifruit (Actinidia Lindl.) bred at SGGW. Annals of Warsaw University of Life Sciences – SGGW, Horticulture and Landscape Architecture 29: 105 – 110. PDF

Latocha P., Krupa T., Wołosiak R., Worobiej E., Wilczak R. 2010: Antioxidant activity and chemical difference in fruit of different Actinidia sp. Int J Food Sci Nutr. 61 (4): 381-394. [abstrakt]

Latocha P., Wołosiak R., Worobiej E., Krupa T. 2013: Clonal differences in antioxidant activity and bioactive constituents of hardy kiwifruit (Actinidia arguta) and its year-to-year variability J Sci Food Agric 93: 1412-1419. [abstrakt]

Nishiyama I., Fukuda T., Oota  T. 2005. Genotypic Differences in Chlorophyll, Lutein, and β-Carotene Content in the Fruit of Actinidia Species.  Journal of Agricultural and Food Chemistry 53: 6403-6407.

Nishiyama L., Fukuda T. Shimohashi A, Oota  T. 2008. Sugar and organic acid composition in the fruit juice of different Actinidia varieties. Food Science and Technology Research 14(1): 67-73.

Rush E. C., Petel M., Plank L. D., Ferguson L. R. 2002. Kiwifruit promotes laxation in the elderly. Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition 11: 164 – 168.

Rush E., Ferguson L. R., Cumin M., Thakur V., Karunasinghen N., Plank L. 2006. Kiwifruit consumption reduces DNA fragility: a randomized controlled pilot study in volonteers. Nutrition Research 26: 197 – 201.

California Kiwifruit Comission. 2000. www.calharvest.com/nutr.dense.html